«Υπάρχει φασιστικό ρεύμα στην ελληνική κοινωνία;» Μια πρώτη ερευνητική προσέγγιση. 2014

Δεν είναι μόνο τα ποσοστά που έλαβε στις εθνικές εκλογές του 2012 η Χρυσή Αυγή. Είναι τα μηνύματα που έρχονται από όλη την Ευρώπη, με τελευταίο τρανταχτό παράδειγμα την Ουκρανία. Φαίνεται πως υπάρχει κάτι πιο βαθύ, που πρέπει να διερευνηθεί, γύρω από την άνοδο του εθνικισμού και της ακροδεξιάς. Πολιτικά επιτελεία δρουν, οικονομικά κέντρα κινούνται, αλλά τι γίνεται μέσα στην κοινωνία; Υπάρχει φασιστικό ρεύμα σήμερα στην ελληνική κοινωνία; Η έρευνα που παρουσιάζουμε σήμερα μέσα από την ιστοσελίδα του UNFOLLOW δίνει μια ένδειξη ότι υπάρχει και μάλιστα υπερβαίνει την πολιτική απήχηση της Χρυσής Αυγής. Πρόθεσή μας, να ανοίξουμε τη συζήτηση με όσο το δυνατόν πιο σοβαρό και τεκμηριωμένο τρόπο.

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από την εταιρεία VPRC τον Ιούλιο του 2013, πριν τη δολοφονία του Παύλου Φύσσα και ένα χρόνο μετά τις τελευταίες εθνικές εκλογές. Πρόκειται για ποσοτική έρευνα με χρήση δομημένου ερωτηματολογίου και με τη μέθοδο των τηλεφωνικών συνεντεύξεων σε πανελλαδικό αντιπροσωπευτικό δείγμα 1.000 ατόμων. Η εταιρεία VPRC, ανάμεσα σε άλλα ερωτήματα για την κοινωνική και πολιτική κατάσταση, κατέγραψε μια πρώτη ένδειξη για την απήχηση των φασιστικών ιδεών. Με τη βοήθεια του ειδικού αναλυτή στατιστικών δεδομένων Νίκου Λέκκα, παλιού συνεργάτη της εταιρείας, μελετήσαμε προσεκτικά τα στοιχεία και καταλήξαμε σε ορισμένες υποθέσεις εργασίας.

«Η κάθε έρευνα που βασίζεται σε ερωτηματολόγιο και δειγματοληπτικό έλεγχο πρέπει να προσεγγίζεται επιφυλακτικά ως προς τη γενίκευση των αποτελεσμάτων» υπογραμμίζει ο Λέκκας. «Τα αποτελέσματα επηρεάζονται σε σημαντικό βαθμό από την τρέχουσα πολιτική συγκυρία, καθώς και από το χρονικό σημείο που γίνεται η έρευνα. Ακόμα περισσότερο όταν, η έννοια του φασισμού είναι ένα ευαίσθητο πεδίο, που μπορεί να οδηγήσει σε απαντήσεις κοινωνικά αποδεκτές. Πάντα υπάρχει το ενδεχόμενο άγνωστος αριθμός ερωτηθέντων θέλοντας να είναι αρεστοί στο άτομο που τους κάνει τη συνέντευξη, να δίνουν απαντήσεις που γνωρίζουν ότι έχει δώσει και η πλειονότητα».

Ας έχει κατά νου ο αναγνώστης ότι τα αποτελέσματα της ανάλυσης, που παρουσιάζουμε σήμερα εδώ, δίνουν μία ένδειξη για την έκταση του φασιστικού ρεύματος στην ελληνική κοινωνία. Ασφαλώς, για να επαληθευτούν, στο σύνολό τους, αυτές οι υποθέσεις εργασίας, χρειάζεται περαιτέρω και σε βάθος διερεύνηση του φαινομένου και χρήση ποιοτικών και ποσοτικών ερευνητικών εργαλείων.

Επεξεργαστήκαμε τις απαντήσεις που δόθηκαν σε δύο από τα ερωτήματα της έρευνας. Τα ερωτήματα τέθηκαν ως εξής:

  1. Υπάρχουν κάποιοι που πιστεύουν ότι ο ναζισμός – φασισμός στην προπολεμική Ευρώπη είχε και αρκετά θετικά στοιχεία. Εσείς προσωπικά συμφωνείτε με την άποψη αυτή;

  2. Αν κατάφερνε ένα ναζιστικό – φασιστικό κόμμα να αναλάβει τη διακυβέρνηση μέσα από δημοκρατικές διαδικασίες, θα ήταν μια εξέλιξη θετική, μάλλον θετική, μάλλον αρνητική ή αρνητική;

Στο πρώτο ερώτημα το 10.6% απάντησε ότι ο ναζισμός-φασισμός στην προπολεμική Ευρώπη είχε και αρκετά θετικά στοιχεία.

Στο δεύτερο ερώτημα το 10.2% αντιμετωπίζει θετικά ή μάλλον θετικά το ενδεχόμενο ένα ναζιστικό-φασιστικό κόμμα να αναλάβει τη διακυβέρνηση μέσα από δημοκρατικές διαδικασίες.

Στο δεύτερο ερώτημα, η προσθήκη της φράσης «μέσα από δημοκρατικές διαδικασίες» μάλλον μετριάζει την ισχύ του ερωτήματος, αλλά αυτό έγινε σκόπιμα για να διευκολυνθούν αυτοί που δεν ενοχλούνται από το πρώτο σκέλος του ερωτήματος.

Παρότι το ποσοστό που δίνει θετική απάντηση στα δύο ερωτήματα είναι σχεδόν το ίδιο, αυτό δεν σημαίνει ότι πρόκειται για τους ίδιους ερωτώμενους.

Επιλέξαμε, όμως, να αθροίσουμε αυτούς που απάντησαν θετικά είτε στη μία είτε στην άλλη ερώτηση, για να έχουμε μια ένδειξη ως προς τις ανώτατες τιμές της θετικής ή μάλλον θετικής προς το φασισμό τοποθέτησης. Προέκυψε λοιπόν ο παρακάτω πίνακας:

 ΠΙΝΑΚΑΣ 1: Τάση προς το φασισμό

 

%

A: Δεν έχουν τάση προς το φασισμό

82.01

Β: Έχουν τάση προς το φασισμό

17.99

 

 

Δεν ονομάζουμε συνειδητούς ή πιθανούς φασίστες αυτούς που απάντησαν θετικά στα παραπάνω ερωτήματα, γιατί δεν θέλουμε να κατασκευάσουμε έναν απόλυτο διαχωρισμό των πολιτικών ταυτοτήτων με βάση ποσοτικές μετρήσεις. Θέλουμε να τονίσουμε τις διαβαθμίσεις που υπάρχουν μέσα σε ένα ακροατήριο, που δεν αποτελεί συγκροτημένη ομάδα φασιστών αλλά μια δεξαμενή ποικίλων συντηρητικών και αντιδραστικών ιδεολογικών και πολιτικών παραδοχών.

Αντιμετωπίζουμε, επίσης, εξαιρετικά επιφυλακτικά τα ευρήματα μιας ποσοτικής έρευνας. Αναζητάμε σε αυτά μια ένδειξη για τη διείσδυση των φασιστικών ιδεών στην ελληνική κοινωνία. Για αυτό το λόγο, επιλέξαμε τη διατύπωση «έχουν τάση προς το φασισμό». Για να εξαχθούν βαθύτερα συμπεράσματα, χρειάζεται μια σειρά ποιοτικών ερευνών. Ωστόσο, τολμάμε να διατυπώσουμε μια πρώτη υπόθεση εργασίας, με βάση και τις αποκλίσεις στατιστικού λάθους που σημειώνονται σε έρευνες με αναλόγου μεγέθους δείγμα.

Υπόθεση πρώτη: Υπάρχει στην κοινωνία ένα ρεύμα που υποδέχεται θετικά ή μάλλον θετικά τις ιδέες του φασισμού και η απήχησή του μπορεί να κυμαίνεται από 15% έως 20%.

Αυτό το ποσοστό είναι συμβατό με τα ευρήματα παλιότερων ερευνών δύο τουλάχιστον εταιρειών (της VPRC και της Public Issue) οι οποίες μετρούσαν τη δημοφιλία των πολιτικών αρχηγών και έδιναν ως ανώτατες τιμές της θετικής γνώμης για τον αρχηγό της Χρυσής Αυγής Ν. Μιχαλολιάκο ένα ποσοστό 18-20%. Περισσότερα για τη σχέση αυτής της υποθετικής κοινωνικής κατηγορίας που ονομάζουμε φασιστικό ρεύμα με τα πολιτικά κόμματα θα αναφερθούν παρακάτω.

Στη συνέχεια εστιάσαμε την προσοχή μας στα δημογραφικά στοιχεία όσων «έχουν τάση προς το φασισμό». Στους παρακάτω πίνακες δεν στεκόμαστε στο ποσοστό παρά μόνο όταν παρουσιάζει σημαντική διαφορά η στήλη Α από τη στήλη Β. Για παράδειγμα, στον πίνακα της ηλικίας, βλέπουμε ότι η στήλη Β έχει μεγαλύτερα ποσοστά από την Α στις ηλικίες 18-44 ετών. Αυτό μας δίνει μία ένδειξη ότι σε αυτές τις ηλικίες είναι πιο ενισχυμένη η κατηγορία Β («Έχουν τάση προς το φασισμό»).

Υψηλότερα ποσοστά στη συγκεκριμένη υποθετική κατηγορία δίνει το παρακάτω δημογραφικό προφίλ: Άνδρες, 35-44, απόφοιτοι Γυμνασίου/Λυκείου, αυτοαπασχολούμενοι, επαγγελματίες-βιοτέχνες, άνεργοι που έχουν ξαναδουλέψει.

ΠΙΝΑΚΑΣ 2: Ηλικία, Κατανομή σε ποσοστά

 

A: Δεν έχουν τάση προς το φασισμό

Β: Έχουν τάση

προς το φασισμό

18-24 ετών

2.61%

5.56%

25-34 ετών

7.48%

9.52%

35-44 ετών

16.35%

22.22%

45-54 ετών

22.96%

17.46%

55-64 ετών

26.61%

25.40%

65 ετών και άνω

24%

19.84%

Οι στατιστικοί έλεγχοι φανερώνουν ότι μπορούν να γίνουν γενικεύσεις σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια ότι άτομα που έχουν τάση προς το φασισμό είναι ηλικίας 18-44 ετών, με μεγαλύτερη διαφοροποίηση στα στατιστικά κριτήρια να δείχνει η ηλικιακή κατηγορία 35-44 ετών.

 

ΠΙΝΑΚΑΣ 3: Εκπαίδευση, Κατανομή σε ποσοστά

A: Δεν έχουν τάση προς το φασισμό

Β: Έχουν τάση προς το φασισμό

Έχουν πάρει απολυτήριο Δημοτικού

20.03%

18,12%

Έχουν τελειώσει 1η ή 2α Γυμνασίου

3.11%

3.15%

Έχουν πάρει απολυτήριο τριτάξιου Γυμνασίου

5.35%

8.66%

Έχουν πτυχίο ΤΕΣ, χωρίς απολυτήριο Λυκείου

2.59%

3.94%

Έχουν τελειώσει 1η ή 2α Λυκείου/4η ή 5η εξαταξίου Γυμνασίου

4.15%

5.51%

Έχουν απολυτήριο ΤΕΛ

1.90%

2.36%

Έχουν απολυτήριο Λυκείου (Γενικού, Ενιαίου) / εξατάξιου Γυμνασίου

20.90%

23.62%

Έχουν πτυχίο Μεταδευτεροβάθμιας/Μέσης Ιδιωτικής Τεχνικής Σχολής

6.74%

4.72%

Έχουν πτυχίο ΤΕΙ/ΚΑΤΕ/ΚΑΤΕΕ

7.77%

9.45%

Έχουν πτυχίο ΑΕΙ

24.01%

18.90%

Έχουν μεταπτυχιακό τίτλο

3.28%

1.57%

ΔΓ / ΔΑ

0,17%

0,00%

 

ΠΙΝΑΚΑΣ 4: Επάγγελμα, Κατανομή σε ποσοστά

 

A: Δεν έχουν τάση προς το φασισμό

Β: Έχουν τάση προς το φασισμό

Εργοδότης/Επιχειρηματίας

1.38%

1.57%

Αυτοαπασχολούμενος/ Αγρότης, κτηνοτρόφος, ψαράς

1.73%

1.57%

Αυτοαπασχολούμενος/ Ελεύθερος επαγγελματίας

7.77%

7.87%

Αυτοαπασχολούμενος/ Επαγγελματίας, βιοτέχνης

5.18%

7.09%

Υψηλόβαθμο Στέλεχος/Διευθυντής – Δημοσίου Τομέα

0.69%

0.79%

Μεσαίο Στέλεχος (Τμηματάρχης-Προϊστάμενος) – Δημοσίου Τομέα

3.63%

0.79%

Κατώτερο Προσωπικό (Υπάλληλος γραφείου) – Δημοσίου Τομέα

1.38%

2.36%

Ειδικευμένος εργάτης – Δημοσίου Τομέα

0.69%

0.79%

Ανειδίκευτος εργάτης/Κλητήρας/Καθαριστής-ρια – Δημοσίου Τομέα

0.35%

0.00%

Άλλο – Δημοσίου Τομέα

3.11%

2.36%

Υψηλόβαθμο Στέλεχος/Διευθυντής – Ιδιωτικού Τομέα

1.55%

0.00%

Μεσαίο Στέλεχος/Πωλητής – Ιδιωτικού Τομέα

4.15%

3.94%

Κατώτερο Προσωπικό (Υπάλληλος γραφείου) – Ιδιωτικού Τομέα

3.28%

2.36%

Ειδικευμένος εργάτης/Επόπτης – Ιδιωτικού Τομέα

1.04%

1.57%

Ανειδίκευτος εργάτης/Κλητήρας/Καθαριστής-ρια – Ιδιωτικού Τομέα

0.17%

0.79%

Εργαζόμενος part-time (delivery,courier,call center)/ελαστικής απασχόλησης – Ιδιωτικού Τομέα

0.35%

0.00%

Άλλο – Ιδιωτικού Τομέα

2.25%

0.79%

Άνεργος/δεν έχει ξαναδουλέψει

0.69%

3.15%

Άνεργος/έχει ξαναδουλέψει

13.13%

19.69%

Νοικοκυρά

12.09%

8.66%

Συνταξιούχος Δημοσίου Τομέα

9.50%

10.24%

Συνταξιούχος Ιδιωτικού Τομέα

24.01%

20.47%

Μαθητής/Σπουδαστής/Φοιτητής/Φαντάρος

1.90%

3.15%

Εισοδηματίας

0.00%

0.0%

Στον επόμενο πίνακα παρουσιάζεται η εκλογική συμπεριφορά που επέδειξαν οι δύο υποθετικές κατηγορίες στις εθνικές εκλογές του Ιουνίου του 2012. Τα ευρήματα εδώ είναι πολύ ενδιαφέροντα και επαληθεύουν την εγκυρότητα της διάκρισης των κατηγοριών, δίνουν μια ένδειξη της ορθής επιλογής των ερωτήσεων και της κατηγοριοποίησης που έχουμε κάνει.

 

ΠΙΝΑΚΑΣ 5: Προηγούμενη Ψήφος (Ιούνιος 2012), Κατανομή σε ποσοστά

 

A: Δεν έχουν τάση προς το φασισμό

Β: Έχουν τάση προς το φασισμό

ΝΔ

18.10%

21.30%

ΣΥΡΙΖΑ

14.30%

7.90%

ΠΑΣΟΚ

9.30%

3.90%

ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ

1.90%

3.20%

ΧΡΥΣΗ ΑΥΓΗ

1.90%

14.20%

ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΑΡΙΣΤΕΡΑ

3.80%

3.15%

ΚΚΕ

5.00%

0.10%

ΔΡΑΣΗ – ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΞΑΝΑ

1.20%

0.80%

ΛΑΟΣ

0.70%

1.60%

Άλλο κόμμα

2.90%

1.55%

Δεν ψήφισαν

14.70%

9.45%

Λ/Α

8.90%

13.15%

ΔΓ/ΔΑ

17.30%

19.70%

Σύμφωνα με την υποθετική κατηγορία που ελέγχουμε στη στήλη Β, αυτοί που έχουν τάση προς το φασισμό, ή είναι ανοιχτοί στη φασιστική ιδεολογία, δήλωσαν ότι ψήφισαν στις εθνικές εκλογές του Ιουνίου 2012 Νέα Δημοκρατία (21,3%) και Χρυσή Αυγή (14,2%), ενώ ένα σημαντικό ποσοστό τους δηλώνει ότι δεν ψήφισε (9,5%) ή έριξε άκυρο/λευκό (13,2%).  Από τον παραπάνω πίνακα παίρνουμε μία ένδειξη για την εγκυρότητα της κατηγοριοποίησης που έχουμε κάνει. Είναι ολοφάνερη η απόκλιση των ποσοστών της Χρυσής Αυγής στις δύο κατηγορίες. Στην πρώτη είναι σχεδόν ανύπαρκτη εκλογικά, και στη δεύτερη κατηγορία βρίσκεται στη δεύτερη θέση. Το ίδιο παρατηρούμε από την ανάποδη και στο ποσοστό του ΚΚΕ, που παίρνει μηδέν στην κατηγορία Β («Έχουν τάση προς το φασισμό»)  και αντλεί το πανελλαδικό του ποσοστό στις εκλογές του Ιουνίου 2012 στην κατηγορία Α.

Για τη Νέα Δημοκρατία έχει μεγάλο ενδιαφέρον ο παραπάνω πίνακας  καθώς δείχνει ότι έχει ψηφοφόρους και στις δύο κατηγορίες, με τη στήλη Β να δίνει ένα μεγαλύτερο ποσοστό.

Προσοχή: Σε απόλυτους αριθμούς οι ψηφοφόροι της στήλης Α είναι πολύ περισσότεροι. Δηλαδή, είναι λάθος να διαβάσει κανείς ότι οι ψηφοφόροι της Νέας Δημοκρατίας είναι σχεδόν μοιρασμένοι στις δύο κατηγορίες.

Το μέγεθος του δείγματος είναι χαμηλό για να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα στα κόμματα που έχουν κάτω από 4% στη μία ή στην άλλη στήλη. Βλέπουμε, όμως, και εδώ σαν τάσεις την ενίσχυση του ποσοστού των ΑΝΕΛ και του ΛΑΟΣ στη στήλη Β («Έχουν τάση προς το φασισμό») αλλά και την αντίστροφη τάση του ΠΑΣΟΚ και του ΣΥΡΙΖΑ, για τον οποίο υπάρχει, ωστόσο, μια ένδειξη στη στήλη Β («Έχουν τάση προς το φασισμό»), όπου καταγράφει ένα ποσοστό της τάξης του 7% – ένδειξη της πολυσυλλεκτικότητας του κόμματος ως αντιμνημονιακού, χωρίς υψηλή ιδεολογική συνοχή. Ισχύει και εδώ αυτό που αναφέραμε προηγουμένως για τη Νέα Δημοκρατία. Εν προκειμένω το 7% του 18% είναι ένα χαμηλό δειγματοληπτικά ποσοστό, που ωστόσο δίνει μία ένδειξη για αυτό που αναφέραμε – τη χαμηλή ιδεολογική συνοχή των ψηφοφόρων του ΣΥΡΙΖΑ, καθώς η εναντίωση στο μνημόνιο δεν αποτελεί ιδεολογική τοποθέτηση.

Χαρακτηριστικά προτείνουμε να διαβαστεί και ο επόμενος πίνακας με τον ίδιο τρόπο. Προσέχοντας δηλαδή τη διαφορά στο ποσοστό του κάθε κόμματος μεταξύ της στήλης Α και της στήλης Β.

 ΠΙΝΑΚΑΣ 6: Κόμμα το οποίο ανταποκρίνεται περισσότερο στις δικές τους ελπίδες / προσδοκίες, Κατανομή σε ποσοστά

 

A: Δεν έχουν τάση

προς το φασισμό

Β: Έχουν τάση προς το φασισμό

Σύνολο δείγματος

ΝΔ

11.6%

15.7%

12.3%

ΣΥΡΙΖΑ

10.7%

7.9%

10.2%

ΠΑΣΟΚ

2.6%

0.8%

2.3%

ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ

1.6%

3.9%

2.0%

ΚΚΕ

4.0%

0.8%

3.4%

ΧΡΥΣΗ ΑΥΓΗ

1.9%

13.4%

4.0%

ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΑΡΙΣΤΕΡΑ

1.6%

0.8%

1.4%

Άλλο κόμμα

1.7%

2.4%

1.8%

Κανένα

58.7%

47.2%

56.7%

Όλα

0.7%

1.6%

0.8%

ΔΓ/ΔΑ

5.0%

5.5%

5.1%

 

Βλέπουμε και σε αυτό τον πίνακα να επαναλαμβάνεται η εικόνα που σχηματίζεται στη δήλωση της προηγούμενης ψήφου με τη ΝΔ, τους ΑΝΕΛ και τη Χρυσή Αυγή να σημειώνουν καλύτερες ποσοστιαίες επιδόσεις στους ερωτώμενους της κατηγορίας Β («Έχουν τάση προς το φασισμό»). Έτσι στην κατηγορία αυτή το 15,7% δηλώνει ότι η ΝΔ ανταποκρίνεται καλύτερα στις προσδοκίες του. Ενώ το 13,4% έχει ελπίδες και προσδοκίες από τη Χρυσή Αυγή. Και στην κατηγορία αυτή η πιο δημοφιλής απάντηση παραμένει «Κανένα κόμμα» (47,2%). Ωστόσο πρέπει να σημειωθεί ότι η συγκεκριμένη τιμή βρίσκεται 10 μονάδες πιο χαμηλά σε σχέση με την κατηγορία Α («Δεν έχουν τάση προς το φασισμό»).  Για τη Χρυσή Αυγή πρέπει να σημειώσουμε ότι δεν ανταποκρίνεται σχεδόν καθόλου στις προσδοκίες πολιτών που έχουν απόσταση από τις φασιστικές ιδέες. Ενώ η ΝΔ ανταποκρίνεται στις προσδοκίες και των δύο κατηγοριών, με σαφώς ενισχυμένο ποσοστό στην κατηγορία εκείνων που έχουν τάση προς το φασισμό.

Χρειάζεται να επαναλάβουμε ότι σε απόλυτους αριθμούς οι ψηφοφόροι της στήλης Α είναι πολύ περισσότεροι. Δηλαδή, είναι λάθος να διαβάσει κανείς ότι οι ψηφοφόροι της Νέας Δημοκρατίας κλίνουν περισσότερο υπέρ των φασιστικών ιδεών. Ωστόσο από τους πίνακες 5 και 6 οδηγούμαστε στη δεύτερη βασική υπόθεση που αξίζει να καταγραφεί.

Υπόθεση δεύτερη: Οι πολίτες που έχουν τάση προς το φασισμό πολιτικά εκφράζονται κατά κύριο λόγο από το κόμμα της ΝΔ και από τη Χρυσή Αυγή. 

Κλείνοντας, θέλουμε να τονίσουμε ακόμα μια φορά, ότι τα παραπάνω ευρήματα δεν μπορούν να δώσουν γενικευμένα συμπεράσματα παρά μόνο ενδείξεις. Ο πρώτος λόγος που επιλέξαμε να τα παρουσιάσουμε είναι γιατί πιστεύουμε ότι δεν έχει ερευνηθεί το φαινόμενο της ανόδου της ακροδεξιάς και του φασισμού στις αναγκαίες διαστάσεις. Και δεύτερον, πιστεύουμε ότι το εργαλείο της έρευνας πρέπει να αξιοποιηθεί, όχι μόνο από τα κόμματα και τα μέσα ενημέρωσης, όχι μόνο από ιδιωτική πρωτοβουλία δηλαδή, αλλά από έναν σύγχρονο ενισχυμένο δημόσιο φορέα κοινωνικής και πολιτικής έρευνας, στον οποίο θα έχουν πρόσβαση με επιστημονικό και πολιτικό δυναμικό όλα τα πολιτικά κόμματα.

Πρωτογενές υλικό: VPRC

Ανάλυση: Ν. Λέκκας

Κείμενο, σχολιασμός: Π. Φραντζής

Δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα του περιοδικού UNFOLLOW τον Μάρτιο του 2014

_

Θέατρο: «Παραλήπτης άγνωστος» στο Κέντρο Ελέγχου Τηλεοράσεων

adressunknown

 

Στην Κυψέλη, στην οδό Κύπρου για την ακρίβεια, στην καρδιά της πόλης που μετράει χιλιάδες ψήφους της Χρυσής Αυγής, μέχρι τις 31 Μαΐου παίζεται μια σπουδαία θεατρική παράσταση για την άνοδο του ναζισμού.

Η νουβέλα Παραλήπτης Άγνωστος εκδόθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1938. Αποτελείται από 19 επιστολές που ανταλλάσσουν δύο φίλοι, ο Martin Schulse, 40 ετών, Γερμανός, παντρεμένος, πατέρας τριών παιδιών, και ο Max Eisenstein, 40 ετών, εργένης, πολιτογραφημένος Αμερικάνος εβραϊκής καταγωγής. Χρόνια συνέταιροι, έχοντας ιδρύσει και διευθύνει μαζί μια γκαλερί έργων τέχνης στο Σαν Φρανσίσκο, αποχωρίζονται όταν ο Μάρτιν αποφασίζει να επιστρέψει στο Μόναχο με την οικογένειά του. Βρισκόμαστε στα 1932 – ένα χρόνο πριν ο Χίτλερ πάρει την εξουσία.

Το κείμενο περιγράφει την εξέλιξη ενός φιλελεύθερου αστού σε φανατικό υπερασπιστή του ναζιστικού κινήματος. Περιγράφει έξοχα το ναζισμό ως κίνημα που συγκλονίζει τη γερμανική συνείδηση και συνεγείρει τους ματαιωμένους και εθνικά ταπεινωμένους Γερμανούς οδηγώντας σε μια καταστροφική πορεία ανάτασης χωρίς ηθικούς και πολιτιστικούς φραγμούς. Αποδίδει τη βία που σκόρπισε το θάνατο στους δρόμους και στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, το φανατισμό και τους απηνείς διωγμούς των Εβραίων.
Βλέπουμε μέσα από τις επιστολές του, τη μεταμόρφωση του Μάρτιν, την αποκήρυξη των παλιών του ιδεών, των παλιών του σχέσεων. Βλέπουμε την αντίδρασή του για πρόσωπα που παλιά αγαπούσε. Την ψυχρότητα με την οποία θα ζυγίσει την κατάσταση και θα σταθεί στις νέες συνθήκες ξεπερνώντας τις αρχικές του επιφυλάξεις που έχει καταγράψει σε ένα από τα πρώτα γράμματά του.

Η περιγραφή του τρόπου ζωής αυτής της εύπορης οικογένειας στο Μόναχο στις αρχές της δεκαετίας του ’30 έρχεται σε ακραία αντίθεση με την κατάσταση που αντιμετωπίζουν εκατομμύρια εργαζόμενοι στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη την εποχή της μεγάλης κρίσης. Κάπως έτσι το κείμενο ξεκινά περιγράφοντας τον ταξικό χαρακτήρα του ανερχόμενου κινήματος δείχνοντας πώς ο δυναμισμός του ναζιστικού κόμματος παρέσυρε ανθρώπους της αστικής και μικροαστικής τάξης, διανοούμενους, επιχειρηματίες, εμπόρους, στις τάξεις του.

Ο φιλελεύθερος αστός μετατρέπεται με βίαιο τρόπο, αλλά όχι παρά τη θέλησή του, σε υμνητή του Χίτλερ. Οι ανθρώπινοι δεσμοί και η πανίσχυρη αξία της φιλίας ξεθωριάζουν μπροστά στη θέληση για δύναμη και ισχύ.

Το σπουδαίο αυτό κείμενο, που μιλά επιπρόσθετα για τη δύναμη των λέξεων καθώς οι επιστολές μετατρέπονται σε όπλο για τους δύο επιστολογράφους, είχε την τύχη να συναντήσει τη σκηνοθετική ματιά της Νάντιας Φώσκολου και την εικαστική αντίληψη της Μικαέλας Λιακατά που έφτιαξε το βίντεο, το οποίο δεν συνοδεύει απλώς τη σκηνική δράση αλλά ανοίγει την προοπτική της.

Πίσω από τους δύο αντιμαχόμενους επιστολογράφους περνάει η ιστορία των μαζών, και εμφανίζεται η θηλυκή πλευρά, ο τρίτος πόλος του έργου, η μικρή αδερφή του Μαξ που κυνηγά παράτολμα το όνειρό της να γίνει ηθοποιός, παρότι Εβραία, μπροστά στο φανατισμένο κοινό του Βερολίνου.

Η παράσταση αξιοποιεί υποδειγματικά το χώρο στις λεπτομέρειές του. Μία κολόνα που προεξέχει μοιράζοντας σε δύο μέρη τον τοίχο στον οποίο προβάλλεται το βίντεο χρησιμεύει για να εμφανίζονται τα δύο επιστολόχαρτα των φίλων που εξελίσσονται σε αντίπαλους.

Πολύ προσεκτική δουλειά έχει γίνει στη μουσική και στους ήχους σε συνδυασμό με την κίνηση των δύο πρωταγωνιστών που διαβάζουν τις επιστολές. Κίνηση που τροποποιεί το ρυθμό της ανάγνωσης εντείνοντας την αγωνία πριν το αποφασιστικό πέρασμα στην τελευταία φάση της διαμάχης. (Ο θεατής γυρίζει ξανά και ξανά έχοντας ολοκληρωθεί η παράσταση σε αυτό το αποφασιστικό πέρασμα στη νέα φάση της αλληλογραφίας, όπου ο ναζιστής κουρδίζεται σαν μηχάνημα με τους ρυθμικούς χτύπους των δευτερολέπτων.)

Είναι πολύ καλοί και οι δύο πρωταγωνιστές, ο Δημήτρης Αγαρτζίδης και ο Αλμπέρτο Φάις. Κρατούν το βλέμμα του θεατή επάνω τους και διαμορφώνουν την αγωνία του.

Ακόμα, το σκηνικό δεν παρέχει μόνο το σχήμα των πραγμάτων μέσα στα οποία εντάσσεται η ιστορία. Το σκηνικό αφηγείται με τη δική του γλώσσα την ιστορία. Οι δύο παλιές ξύλινες καρέκλες τραπεζαρίας, που αλλάζουν γωνίες μεταξύ τους, μιλούν για το συσχετισμό μεταξύ των δύο επιστολογράφων. Ενώ το πάτωμα είναι γεμάτο από λευκές κορδέλες χαρτί, ένας χαρτοπόλεμος όχι σαν κι αυτόν της αποκριάς, αλλά σαν απομεινάρια της γραφειοκρατίας των κρατικών υπηρεσιών, σαν να περιγράφεται όλη τη βία των επιστολών ή λες και όλη η διανοητική παραγωγή μιας εποχής να έχει περάσει από μηχάνημα καταστροφής εγγράφων.

Κάπως  έτσι η τέχνη το κέντρο της Αθήνας σε πείσμα των καιρών μπορεί να αφηγείται την ιστορία και την ιστορία των ανθρώπων. Αυτή την τέχνη χρειαζόμαστε.

 

 

____________________________________

 

Παραλήπτης Άγνωστος (Address Unknown)

της Kathrine Kressmann Taylor

 

21 – 31 Μαΐου

Κέντρο Ελέγχου Τηλεοράσεων

 

Μετάφραση – σκηνοθεσία:

Νάντια Φώσκολου

 

Σκηνογραφία – video design:

Μικαέλα Λιακατά

 

Σχεδιασμός φωτισμών:

Βασίλης Κλωτσοτήρας

 

Ενδυματολόγος:

Βασιλική Σύρμα

 

Παίζουν:

Δημήτρης Αγαρτζίδης

Αλμπέρτο Φάις

 

Χειρισμός video-ήχων-φωτισμών:

Δάφνη Καφετζή

 

Κάμερα-βοηθός video:

Νικηφόρος Πλυτάς

 

Σχεδιασμός ήχων:

Μιχάλης Οικονόμου

 

Τεχνική διεύθυνση:

Φωτεινή Μπάνου

Μιχάλης Οικονόμου

Κέλλυ Φώσκολου

 

Φωτογραφίες:

Νικηφόρος Πλυτάς

Κέλλυ Φώσκολου

Γιατί κολλάνε με το Downton Abbey σε ΗΠΑ και Αγγλία;

 

Το τηλεοπτικό γεγονός των Χριστουγέννων στη Μεγάλη Βρετανία είναι η προβολή του νέου επεισοδίου του Downton Abbey. Η σειρά, που βρίσκεται στην τέταρτη σαιζόν της, κάνει θραύση και στην άλλη μεριά του Ατλαντικού. Εκατομμύρια θεατές και στις ΗΠΑ παρακολουθούν ανελιπώς τις περιπέτειες της αριστοκρατικής οικογένειας του Λόρδου Γκράνθαμ τα χρόνια 1912-1923…

Υποθέτουμε ότι η μεγάλη επιτυχία του Downton σχετίζεται με μια επισήμανση του κοινωνιολόγου Murray Davis που επικαλούνται σήμερα ορισμένοι θεωρητικοί της επικοινωνίας: Είναι το στοιχείο της έκπληξης που κάνει μια αφήγηση ελκυστική.  Ιδέες που επιβεβαιώνουν αυτά που ήδη γνωρίζουμε είναι βαρετές. Όταν μια ιδέα έρχεται σε αντίθεση με αυτά που ενστικτωδώς αποδεχόμαστε, εξάπτεται η περιέργειά μας.

Σύμφωνα με το σκεπτικό αυτών των ανθρώπων, ίσως κολλάμε με ιδέες, ταινίες και διαφημίσεις που παρουσιάζουν κάτι που είναι και δεν είναι πραγματικό. Όχι εντελώς παράξενο, όχι μη ρεαλιστικό, αλλά μια κατασκευή που πατάει με το ένα πόδι στην πραγματικότητα διατηρώντας ένα στοιχείο παραδοξότητας.
Αυτό το στοιχείο στη δημοφιλή σειρά είναι η ευγένεια. Η ευγένεια με την οποία αντιμετωπίζει το υπηρετικό προσωπικό η οικογένεια του λόρδου Γκράνθαμ δεν υπάρχει στην πραγματική ζωή. Η ζωή των υπηρετών στους οίκους των ευγενών στις αρχές του εικοστού αιώνα ήταν μαρτύριο. Επίσης η ζωή των κατώτερων στρωμάτων της εργατικής τάξης σήμερα είναι μαρτύριο.

Το σενάριο επιστρατεύει μερικά κλισέ που πάντα πιάνουν: Η όμορφη μικρή κόρη ερωτεύεται τον σοφέρ. Ο σοφέρ είναι σοσιαλιστής, αλλά όταν ανεβαίνει στον κόσμο των επάνω ως σύζυγος της λαίδης Σίμπιλ αναθεωρεί τις ιδέες του. Η σύζυγος του λόρδου Γκάνθαμ πρόθυμα οργανώνει συσσίτια για τους άπορους τραυματίες του πολέμου κ.α. Επιστρατεύονται ακόμα μερικά ιδεολογικά σχήματα, όπως ότι η εργατική τάξη είναι πιο συντηρητική σε σχέση με τις κυρίαρχες κοινωνικές τάξεις.

Η τάση επιστροφής σε ένα εξιδανικευμένο παρελθόν είναι υπαρκτή στις κοινωνίες του άγριου καπιταλισμού του εικοστού πρώτου αιώνα. Η Αμερικανίδα Kathy M. Newman έγραψε στην ιστοσελίδα Working-Class Perspectives: «Μέσα από το Downton Abbey μεταφερόμαστε σε ένα ένδοξο παρελθόν που δεν υπήρξε ποτέ και, την ίδια στιγμή, δραπετεύουμε από το δικό μας βάρβαρο παρόν». Όλα αυτά βέβαια δεν θα λειτουργούσαν αν δεν επρόκειτο για μια άψογη παραγωγή με ένα εξαιρετικό καστ ηθοποιών.

 

UNFOLLOW